TUSCULANAE
DISPUTATIONES
(«ТУСКУЛАНСКИЕ
БЕСЕДЫ»)
I. DE
LACEDAEMONIORUM
FORTITUDINE
(I.42)
Lacedaemonius
quidam, cuius ne nomen quidem proditum est, mortem tantopere contempsit, ut, cum
ad eam
1
duceretur
damnatus ab ephoris et esset vultu hilari atque laeto, dixissetque ei quidam
inimicus: «Contemnisne leges Lycurgi?»
3, responderit
2:
«Ego vero illi maximam gratiam habeo, qui me eā poenā multaverit, quam sine
mutuatione et sine versura possem dissolvere
4.» O
virum Sparta dignum!
5
Ut
mihi quidem, qui tam magno animo
6
fuerit,
innocens damnatus esse videatur
7. Tales innumerabiles
nostra civitas tulit. Sed quid duces et principes nominem
8,
cum legiones scribat Cato
9
saepe
alacres in eum locum profectas, unde redituras se non arbitrarentur? Pari animo
10
Lacedaemonii
in Thermopylis occiderunt, in quos Simonides:
11
Dic, hospes, Spartae nos t(e) hic vidisse
iacentes,
Dum
sanctis patriae
legibus
obsequimur.
Quid ille dux
12 Leonidas dicit? «Pergite
animo forti
13, Lacedaemonii; hodie apud inferos
fortasse cenabimus.» Fuit haec gens fortis, dum Lycurgi leges vigebant. E quibus
unus, cum Perses hostis in colloquio dixisset glorians: «Solem prae iaculorum
multitudine et sagittarum non videbitis». «In umbra igitur,—inquit,—pugnabimus.»
Viros commemoro; qualis tandem Lacaena? quae cum filium in proelium misisset et
interfectum audisset
14: «Idcirco,—inquit,—genueram, ut
esset, qui pro patria mortem non dubitaret occumbere.»
II. DE DAMOCLE (V.21)
Dionysius
Maior, Siciliae tyrannus, ipse iudicavit, quam esset beatus. Nam, cum quidam ex
eius assentatoribus, Damŏcles, commemoraret in sermone copias eius, opes,
maiestatem dominatus, rerum abundantiam, magnificentiam aedium regiarum
negaretque unquam beatiorem quemquam fuisse: «Visne
1
igitur,—inquit—о
Damocle, quoniam te haec vita delectat, ipse eam degustare et fortunam experiri
meam?» Cum se ille cupere dixisset, collocari iussit hominem in aureo lecto,
strato pulcherrimo textili stragulo, magnificis operibus picto, abacosque
complures ornavit argento auroque caelato
2. Tum ad
mensam eximia forma pueros delectos iussit consistere eosque, nutum illius
intuentes diligenter ministrare. Aderant unguenta, coronae
3;
incendebantur odores
4; mensae conquisitissimis epulis
exstruebantur.
5
Fortunatus
sibi Damocles videbatur. In hoc medio apparatu
6
fulgentem
gladium e lacunari saeta equina aptum demitti iussit, ut impenderet illius beati
cervicibus. Itaque nec pulchros illos ministratores aspiciebat, nec plenum artis
argentum
7, nec manum porrigebat in mensam, iam ipsae
defluebant coronae
8. Denique exoravit tyrannum, ut
abire liceret, quod iam beatus nollet esse. Satisne videtur declaravisse
Dionysius, nihil esse ei beatum, cui semper aliqui terror impendeat?
III. DE ARCHIMEDIS SEPULCRO (V.23)
...Cuius
(Archimedis) ego quaestor
1
ignoratum
ab Syracusanis, cum esse omnino negarent, saeptum undique et vestitum vepribus
et dumetis indagavi sepulcrum. Tenebam
2
enim
quosdam senariolos, quos in eius monumento esse inscriptos acceperam, qui
declarabant in summo sepulcro
3
sphaeram
esse positam cum cylindro. Ego autem cum omnia conlustrarem oculis (est enim ad
portas Agrigentinas magna frequentia sepulcrorum), animum adverti
4
columellam
non multum e dumis eminentem, in qua inerat sphaerae figura et cylindri. Atque
ego statim Syracusanis (erant autem principes mecum) dixi me illud ipsum
arbitrari esse, quod quaererem. Immissi cum falcibus multi purgarunt
5
et
aperuerunt locum. Quo cum patefactus esset aditus, ad adversam basim accessimus.
Apparebat epigramma exesis posterioribus partibus versiculorum dimidiatis fere.
Ita nobilissima Graeciae civitas, quondam vero etiam doctissima, sui civis unius
acutissimi monumentum ignorasset
6, nisi ab homine
Arpinate
7
didicisset.
IV. PARVO EST NATURA CONTENTA (V.34)
Darius
in fuga cum aquam turbidam et cadaveribus inquinatam bibisset, negavit unquam se
bibisse iucundius. Nunquam videlicet sitiens biberat. Nec esuriens Ptolomaeus
ederat; cui cum peragranti Aegyptum comitibus non consecutis cibarius in casa
panis
1
datus
esset, nihil visum est illo pane iucundius. Socratem ferunt, cum usque ad
vesperum contentius
2
ambularet
quaesitumque esset ex eo, quare id faceret, respondisse se, quo melius cenaret,
obsonare ambulando famem
3. Quid? Victum
Lacedaemoniorum in philitiis nonne videmus? Ubi cum tyrannus cenavisset
Dionysius, negavit se iure illo nigro
4, quod cenae
caput
5
erat,
delectatum. Tum is, qui illa coxerat: «Minime mirum;
6
condimenta
enim defuerunt». «Quae tandem?»,—inquit ille. «Labor in venatu, sudor, cursus ad
Eurotam, fames, sitis. His enim rebus Lacedaemoniorum epulae condiuntur.» Atque
hoc non ex hominum more solum, sed etiam ex bestiis intellegi potest, quae, ut
7
quicquid
obiectum est, quod modo a natura non sit alienum, eo contentae non quaerunt
amplius.
Persarum
a Xenophonte
8
victus
exponitur, quos negat ad panem adhibere quicquam praeter nasturcium. Quamquam,
9
si
quaedam etiam suaviora natura desideret,
10
quam
multa ex terra arboribusque gignuntur cum copia facili, tum suavitate
praestanti!
11
Adde
siccitatem, quae consequitur hanc continentiam in victu, adde integritatem
valetudinis; confer
12
sudantes,
ructantes, refertos epulis tamquam opimos boves; tum intelleges, qui voluptatem
maxime sequantur, eos minime consequi, iucunditatemque victus esse in desiderio,
non in satietate.
DE
SENECTUTE
(«О
СТАРОСТИ»)
DE
SOPHŎCLE
Sophocles
ad summam senectutem
1
tragoedias
fecit
2. Quod propter studium
2
cum
rem familiarem neglegere videretur, a filiis in iudicium vocatus est, ut illum
quasi desipientem a re familiari removerent
4
iudices.
Tum senex dicitur eam fabulam,
5
quam
in manibus habebat et proxime scripserat, «Oedipum Colonēum»
6,
recitavisse iudicibus quaesivisseque, num illud carmen desipientis videretur?
Quo recitato sententiis
7
iudicum
est liberatus.
DE
RE
PUBLICA
(«О
ГОСУДАРСТВЕ»)
DE
PERICLE
(I,
16)
Bello
illo maximo,
1
quod
Athenienses et Lacedaemonii summa inter se contentione gesserunt, Pericles ille,
et auctoritate et eloquentiā et consiliō princeps civitatis suae, cum obscurato
sole tenebrae factae essent repente Atheniensiumque animos summus timor
occupavisset, docuisse cives suos dicitur id, quod ipse ab Anaxagora,
2
cuius
auditor fuerat, acceperat, certo illud tempore fieri et necessario, cum tota se
luna sub orbem solis subiecisset... idque fieri non posse nisi certo
intermenstruo tempore.
3
Quod
cum disputando rationibusque
4
docuisset,
populum liberavit metu
5; erat enim tunc haec nova et
ignota ratio solem lunae oppositum
6
solere
deficere
7; quod Thalētem Milesium
8
primum
vidisse dicunt.
ПРИМЕЧАНИЯ
TUSCULANAE
DISPUTATIONES
I.
1.
ad
eam
= ad
mortem.
2.
ut ...
responderit
(
ut
consecutivum) —
... что ...
ответил.
3.
leges
Lycurgi —
законы
Ликурга
(древнейшие
правовые установления Спарты, считавшиеся созданием легендарного правителя
Ликурга).
4.
quam
(= poenam)
possem
sine mutuatione et sine versura dissolvere —
штраф,
который я могу заплатить, не прибегая к займу и не перенося задолженность на
другого кредитора
(юридическая
формулировка, употребленная метафорически).
5.
О virum ...
dignum — acc. exclamationis.
6.
magno
animo — (abl. qualitatis)
мужественен.
7.
ut
... mihi videatur —
ut сonsecutium.
8.
quid
... nominem — con. dubitativus.
9.
Cato —
Марк Порций Катон Старший (234–195 г. до н.э.), римский политический деятель и
писатель, автор трактатов «De re rustica» («О сельском хозяйстве») и «Origines»
(«Начала») — сочинения о древнейшей истории Рима.
10.
pari
animo — (abl. modi)
так
же мужественно.
11.
Simonĭdes —
Симонид Кеосский, греческий поэт VI–V вв.
12.
ille
dux — указательное местоимение
ille
часто
имеет дополнительный смысловой оттенок:
знаменитый,
всем
известный.
13.
animo
forti — abl. modi.
14.
audisset = audivisset.
II.
1.
visne —
не
хочешь ли?
2.
argentum
aurumque caelatum —
чеканная
посуда из серебра и золота.
3.
aderant
... coronae — древние во время пира надевали на голову венки.
4.
incendebantur
odores —
курились
благовония.
5.
mensae
conquisitissimis epulis exstruebantur —
столы
были заставлены изысканнейшими яствами.
6.
in
hoc medio apparatu —
посреди
всего этого великолепия.
7.
plenum
artis argentum —
искусной
работы середряная посуда.
8.
ipsae
defluebant coronae —
и
уже сам венок готов был упасть
(pl. вм. sing).
III.
1.
ego
quaestor —
я,
будучи квестором
(в 75 г. до н.э.).
2.
tenebam (=
memoria tenebam) —
я
помнил.
3.
in
summo sepulсro —
на
верхней части гробницы.
4.
animum
adverti = animadverti.
5.
purgarunt = purgaverunt.
6.
ignorasset = ignoravisset.
7.
homo
Arpinas = Cicero (Цицерон родился в г. Арпине).
IV.
1.
panis
cibarius — хлеб из ячменной муки грубого помола.
2.
contentius —
(абсолютная сравнит, степень наречия
contente)
усердно,
старательно.
3.
obsonare
ambulando famem —
нагуливать
аппетит.
4.
ius
nigrum —
черная
похлебка
(чечевичная
кровяная похлебка).
5.
cenae
caput —
главное
блюдо.
6.
minime
mirum —
совсем
не удивительно.
7.
ut —
нареч.
как.
8.
Xenophon, ontis m
Ксенофонт,
греческий историк V–IV вв. до н.э.
9.
quamquam —
впрочем.
10.
si
... desideret — casus potentialis.
11.
copia
facili ... suavitate praestanti — (abl. qualitatis)
в
изобилии ... замечательно вкусное.
12.
confer —
(imperat. от
conferre)
сравни.
DE SENECTUTE1.
ad surnmam
scnectutern —
до
глубокой старости.
2.
tragoedias
fecit — писал трагедии.
3.
quod
propter studium — относительное местоимение, стоящее в начале предложения
(периода), указывая на более тесную связь с предыдущим предложением, выполняет
функции указательного местоимения (или личного местоимения 3-го лица).
4.
a
re familiari removere —
лишать
права распоряжаться имуществом.
5.
fabula, ae f —
зд.:
пьеса,
трагедия.
6. «
Oedipus
Colonēus» — «
Эдип в Колоне» (трагедия Софокла).
7.
sententia, ае f —
зд.:
приговор,
решение.
DE RE PUBLICA1.
bello illo
maximo — abl. temporis. Речь идет о Пелопоннесской войне
(431–404 г. до н.э.).
2.
Anaxagŏras, ае m —
Анаксагор
(древнегреческий
философ).
3.
intermenstruo
tempore —
во
время новолуния.
4.
disputando
rationibusque —
логическими
доводами.
5.
metu —
abl. separationis.
6.
oppositus
(+dat.) —
находящийся
против
(чего-л.).
7.
deficere —
зд.:
гаснуть
(имеется
в виду солнечное затмение).
8.
Thales
(Thalētis) Milesius —
Фалес
Милетский
(древнегреческий
философ из Милета, VII в. до н.э.).